زندگینامهی دکتر طاهره صفارزاده

دکتر طاهره صفّارزاده شاعر، نويسنده، محقق و مترجم در 27 آبان 1315 در سيرجان در خانوادهاي متوسط كه پيشينهاي عرفاني داشتند، متولد شد. در 6 سالگي تجويد و قرائت و حفظ قرآن را در مكتب محل آموخت. تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در كرمان گذرانيد. نخستین شعر را در 13 سالگي سرود كه نقش روزنامهی ديواري مدرسه شد. اولين جايزهی شعر را كه يك جلد «ديوان جامي» بود در سال چهارم دبيرستان، به پيشنهاد دکتر باستاني پاريزي كه آن زمان از دبيران دبيرستان بهمنيار بود، از رئيس آموزش و پرورش استان دريافت كرد.

نزد ملت ايران شهرت طاهره صفّارزاده با شعر «كودك قرن» پديد آمد. در امتحان ورودي دانشگاه در رشتههاي حقوق، زبان و ادبيات فارسي، و زبان و ادبيات انگليسي قبول شد و چون ترديد در انتخاب داشت خانوادهاش به استخاره رجوع كردند و درنتيجه در زبان و ادبيات انگليسي ليسانس گرفت.

مدتي بهعنوان مترجم متون فني در شركت نفت كار كرد و چون به دنبال يك سخنراني در اردوي تابستاني فرزندان كارگران مجبور به ترك كار شد، براي ادامهی تحصيل به انگلستان و سپس به آمريكا رفت. در دانشگاه آيوا، هم در گروه نويسندگان بينالمللي پذيرفته شد و هم به كسب درجهی MFA نايل آمد. MFA درجهاي مستقل است كه به نويسندگان و هنرمنداني كه داوطلب تدريس در دانشگاه باشند اعطا ميشود و نويسندگان به جاي محفوظات و تاريخ ادبيات به آموختن نقد بهصورت تئوري و عملي و انجام پروژههاي ادبي متنوع مطالعات وسيع دربارهی آثار نويسندگان و شاعران ميپردازند. دورهی آن يك سال بيش از فوق ليسانس است و استخدام دارندهی اين مدرك در دانشگاههاي آمريكا با پايهی دكتري انجام ميپذيرد.

طاهره صفّارزاده براي دروس اصلي «شعر امروز جهان»، «نقد ادبي» و «نقد عملي ترجمه» را انتخاب كرد و در مراجعت به ايران، اگرچه بهدلیل فعاليتهاي سياسي در خارج، مشكلاتي براي استخدام داشت اما چون در كارنامهاش از 48 واحد درسي، 18 واحد ترجمه ثبت شده بود و كمبود و نبود استاد ترجمه براي رشتههاي زبان خارجي باعث گلهمندي گروههاي زبان بود، در سال 1349 با استخدام او در دانشگاه ملی (شهید بهشتی) موافقت گرديد.

دکتر طاهره صفّارزاده پايهگذار «آموزش ترجمه» بهعنوان یک علم و برگزارکنندهی نخستین «نقد عملي ترجمه» در دانشگاههاي ايران محسوب ميشود. اگرچه سابقهی برگردان آثار ادبي و مذهبي به 200 سال قبل از ميلاد مسيح(ع) ميرسد اما تا اوايل سالهاي 1960.م، ترجمه، حرفهاي ذوقي و غيرآكادميك به شمار ميرفت و تدريس آن به برنامههاي آموزشي دانشگاههاي مغربزمين راه نيافته بود. دانشگاه آيوا بنا به درخواست شاعران و نويسندگان «كارگاه نويسندگي»، اولين مركزي بود كه به گنجاندن اين درس در برنامهی آموزشي رشتههاي زبان و ادبيات اقدام ورزيد. صفّارزاده حدود 3 سال بعد، در كنار نويسندگان دانشجو، به بهرهمنديهايي از اين آموزش جديد دست يافت. در كلاس به سبب تنوع زبانهاي خارجي در بين شركتكنندگان، بررسي متون ترجمهشده، در سطح صحّت و بلاغت زبان انگليسي، فارغ از مقايسه با متن اصلي از سوي استاد انگليسيزبان انجام ميشد كه درعينحال امري اجتنابناپذير بود. امّا صفّارزاده از ابتدای تدريس خود در ايران متدي مبني بر شناخت و تطابق مفهومي، دستوري و ساختاري دو زبان مبدأ و مقصد ابداع كرد و اين شيوهی پيشنهادي در درسي كه سابقهي تدريس قانونمند نداشت، نزد بسياري از همكاران وی الگو قرار گرفت. پس از انقلاب اسلامي تعيين كتاب «اصول و مباني ترجمه» اثر وی بهعنوان كتاب درسي در زمينهی شناخت نظريهها و نقد عملي ترجمه بهويژه براي دانشجويان رشتهي «ترجمه» مفيد افتاد.

طاهره صفّارزاده در زمينهی شعر و شاعري نیز بهدليل مطالعات و تحقيقات ادبي به معرفي زبان و سبك جديدي از شعر با عنوان شعر «طنين» توفيق يافت كه در آغاز بسيار بحثبرانگيز شد؛ زيرا «شعر مقاومت» و «طنز سياسي»، حكومتپسند نبود. سرانجام در سال 1355 به اتهام نوشتن «شعر مقاومت ديني» از دانشگاه اخراج و برای دومین بار به خانهنشينی و فراغت اجباری رفت. و در ايام تنهايي و مشاهدهی پارهاي خيانتهاي سياسي و اجتماعي، درونِمذهبي او بيش از پيش متوجه حمايت خداوند گرديد و تحوّلي شديد در وی ايجاد شد آن گونه كه در زمان خانهنشيني، تمام وقت خود را وقف خواندن تفاسير و مطالعات قرآني كرد. كتاب «سَفَر پنجم» او كه دربرگيرندهی اشعار مقاومت با مضامين ديني است، در سال 1356 در دو ماه به سه چاپ با شمارگان سي هزار رسيد.

در آغاز نهضت اسلامي، به كمك نويسندگان سرشناس و متعهّد مسلمان به تأسيس مركزي به نام «كانون فرهنگي نهضت اسلامي» اقدام كرد. در مدت مسئوليت او حدود 300 هنرجو در رشتههاي سينما، عكاسي، تئاتر، نقاشي، گرافيك، شعر و داستان، در آن مركز پرورش يافتند كه بعداً از دستاندکاران و مسئولان فرهنگي و هنري انقلاب شدند.

دکتر طاهره صفّارزاده پس از انقلاب از سوي همكاران خود در دانشگاه شهيد بهشتي بهعنوان رئيس دانشگاه و نيز رئيس دانشكدهی ادبيات انتخاب شد. همزمان با سرپرستي دانشكدهی ادبيات، «طرح بازآموزي دبيران» را به اجرا درآورد. در سال 1359 پيرو نشر مقالات انتقادي او دربارهی آموزش زبانهاي خارجي در ايران، از سوي ستاد انقلاب فرهنگي براي مسئوليت برنامهريزي زبانهاي خارجي از وی دعوت به عمل آمد. در اين مسئوليت با همكاري استادان باتجربه تغييرات مفيدي در برنامهها پديد آورد و پيرو طرحي كه از سوی او تقديم ستاد انقلاب فرهنگي گردید و به تصويب رسيد، براي نخستین بار براي كليهی رشتههاي علمي دانشگاهها كتاب به زبانهاي انگليسي، فرانسه، آلماني و روسي تأليف شد كه اين امر در آموزش علوم و پژوهشهاي علمي در سالهاي بعد از انقلاب بسيار مؤثر بوده است. وي حدود 16 سال سرپرست اجرايي طرح بود و 12 سال از آن مدت را بهويژه علاوه بر سرپرستی به ويراستاري متون علمي براي كتابهاي زبان تخصصي مشهور به كتابهاي «سمت» فعّاليت مؤثر داشت. 36 عنوان از آن كتابها برخوردار از ويراستاري دکتر طاهره صفّارزاده است.

خانهنشینی سوم در پایان این خدمت، به پرداختن تماموقت به ترجمهی «قرآن حکیم» به زبانهای فارسی و انگلیسی انجامید. او از این خانهنشینیها و فراغتهای ناخواسته همواره بهعنوان «الطاف بزرگ الهی» یاد کرده و خداوند را سپاس گفته است.

دکتر صفّارزاده تئوريها و فكرهاي ارزندهاي در زمينهی نقد ادبي، نقد ترجمه و «ترجمهی تخصّصي» به جامعهی ادبي و علمي عرضه كرده است. تئوري «ترجمهی تخصصي» كه تأثير آن توفيق در آموختن رشتههاي مختلف علمي به سبب تمركز ذهن بر روي واژگان تخصصي است، به تأييد متخصصان مغز و اعصاب رسيده است. تمرينهاي «معادليابي واژگان تخصصي» جهت تأمين هدف آموزشي ذكرشده، از سوي مؤلفان در كليهی كتابهاي زبان تخصصي گنجانده شده است. در «فستيوال بينالمللي داكا» در سال 1367 وي بهعنوان يكي از 5 عضو بنيانگذار كميتهی ترجمهی آسيا برگزيده شد.

رئيس فستيوال دربارهی اين انتخاب گفت: «ما معتقديم كه يك نفر در اين سر دنيا از علم ترجمه حرف زده و اصولي عرضه كرده و آن يك نفر خانم طاهره صفّارزاده است.»

دكتر صفّارزاده در سال 1371 از سوي وزارت علوم و آموزش عالي «استاد نمونه» اعلام گرديد و در سال 1380 پس از انتشار ترجمهی «قرآن حكيم»، به افتخار عنوان «خادمالقرآن» نایل شد.

در زمان همكاري با فرهنگستان زبان و ادب فارسي، طرح تهيهی «فرهنگهاي تخصصي» وی كه با ضوابط علمي و پيشنهادهای جديد تدوين شده، به تصويب رسيد و مورد بهرهبرداري اهل علم قرار گرفت.

تاكنون علاوه بر مقالات و مصاحبههاي علمي و اجتماعي از طاهره صفّارزاده بیش از 14 مجموعه شعر و 10 كتاب ترجمه یا دربارهی نقد ترجمه در زمينههاي ادبيات، علوم، علوم قرآني و حدیث منتشر شده وگزیدهی سرودههای او به زبانهای گوناگون جهان ترجمه شدهاند.

وي در كتاب «ترجمهي مفاهيم بنيادي قرآن مجيد» به كشف يكي از كاستيهاي مهم ترجمههاي فارسي و انگليسي -يعني عدم ايجاد ارتباط نامهاي خداوند (اسماءُ الحسني) با آيات قرآن- دست يافته است كه اين تشخيص ميتواند سرآغاز تحولي در ترجمهی كلام الهي به زبانهاي مختلف باشد. ضمن برنامهريزي زبانهاي خارجي، به پيشنهاد او، درسي با عنوان «بررسي ترجمههاي متون اسلامي» در برنامه گنجانده شد و تدريس اين واحد درسي موجب توجه اين استاد ترجمه به اشكالهای معادلیابي ترجمههاي فارسي و انگليسي قرآن مجيد گرديد. اين برخورد علمي، او را برانگيخت كه به خدمت ترجمهی قرآن به دو زبان انگليسي و فارسي همّت گمارد. «قرآن حكيم» حاصل 27 سال مطالعهی قرآن مجيد، آموختن زبان عربي و تحقيق و يادداشتبرداري از تفاسير و منابع قرآني است كه از رجوع به كلام الهي براي كاربرد در شعر شروع شد و با ترجمهی آن به دو زبان پايان گرفت. شرح اين توفيق در مقدمهی كتاب «ترجمهي مفاهيم بنيادي قرآن مجيد» و نيز دو مقدمهی فارسي و انگليسي «قرآن حكيم» آمده است.

دكتر طاهره صفّارزاده در ماه مارس 2006.م همزمان با برپایي «جشن روز جهاني زن»، از سوي سازمان نويسندگان آفريقا و آسيا (Afro - Asian Writers' Organization) بهعنوان «شاعر مبارز و زن نخبه و دانشمند مسلمان» برگزيده شد.

در بخشی از نامهی این سازمان آمده است: «از آنجا که دکتر طاهره صفارزاده -شاعر و نویسندهی برجستهی ایرانی- مبارزی بزرگ و نمونهی والای یک زن دانشمند و افتخارآفرین مسلمان است، این سازمان ایشان را به پاس سابقهی طولانی مبارزه و کوششهای علمی گسترده بهعنوان شخصیت برگزیدهی سال جاری انتخاب کرده است.»

سُپور صبح مرا ديد

كه گيسوان درهم و خيسم را

ز پلكان رود ميآوردم

سپيده ناپيدا بود

دوباره آمدهام

از انتهاي درّهي سيب

و پلّكان رفتهي رود

و نفس پرسهزدن اين است

رفتن

گشتن

برگشتن

ديدن

دوباره ديدن

رفتن به راه ميپيوندد

ماندن به ركود

در كوچههاي اوّل حركت

دست قديم عادل را

بر شانهي چپ خود ديدم

و بوسيدم

و عطر بوسه مرا در پي خواهد برد

طاهره صفارزاده شاعر و استاد دانشگاه پس از یك دورهی بیماری در بیمارستان ایرانمهر تهران در سن 72 سالگی درگذشت.

آثار دکتر طاهره صفارزاده:

قصه

پیوندهای تلخ، 1341 (چاپ اول)

شعر

رهگذر مهتاب، از 1341 (چاپ دوم)

The Red Umbrella (سرودههایی به زبان انگلیسی)، آیووا 1967م. = 1347ش.

طنين در دلتا [و دفتر دوم]، از 1349(چاپ چهارم)

سدّ و بازوان، از 1350 (چاپ سوم)

سفر پنجم، از 1356 (چاپ ششم)

حرکت و دیروز، از 1357 (چاپ دوم)

بيعت با بيداري، از 1358 (چاپ سوم)

مردان منحني، (چاپ اول)

دیدار صبح، از 1366 (چاپ دوم)

Selected Poems (گزيدهی اشعار: فارسي و انگليسي)، 1987م. = 1378ش. (چاپ اول)

در پيشواز صلح (در دست انتشار)، 1385 (چاپ اول)

گزیدهی ادبیات معاصر- 1: طاهره صفارزاده، از 1378 (چاپ دوم)

هفتسفر، 1384 (چاپ اول)

روشنگران راه، 1384 (چاپ اول)

انديشه در هدايت شعر، 1384 (چاپ اول)

اصول ترجمه، نقد ترجمه، ترجمه

اصول و مباني ترجمه: تجزیه و تحلیلی از فن ترجمه ضمن نقد عملی آثار مترجمان، از 1358(چاپ هشتم)

ترجمههاي نامفهوم، 1384(چاپ اول)

ترجمهی مفاهيم بنيادي قرآن مجيد (فارسی و انگلیسی)، از 1379(چاپ دوم)

ترجمهی قرآن حکیم (سهزبانه، متن عربی با ترجمهی فارسی و انگلیسی)، از 1380(چاپ هفتم)

ترجمهی قرآن حکیم (دوزبانه متن عربی با ترجمهی فارسی)، از 1382(چاپ دوم)

ترجمه قرآن حکیم (دوزبانه متن عربی با ترجمهی انگلیسی)، 1385(چاپ اول)

لوح فشردهی قرآن حکیم (سهزبانه، متن عربی با ترجمهی فارسی و انگلیسی)، از 1383 (نشر دوم) کامل و جزء 30.

دعای عرفه (دعای امام حسین(علیهالسلام) در روز عرفه (متن عربی با ترجمهی فارسی)، از 1381 (چاپ دوم)

دعای ندبه و دعای کمیل (متن عربی با ترجمهی فارسی)، از 1383 (چاپ دوم)

مفاهيم قرآني در حديث نبوی : گزیدهای از نهجالفصاحه با ترجمه فارسی و انگلیسی، از 1384 (چاپ دوم)

دعای جوشن کبیر، 1385 (چاپ اول)

طرح، سرپرستی و ویراستاری 36 کتاب زبان تخصصی برای رشتههای مختلف دانشگاهی (1359 -1376)

مستندات: وبگاه طاهره صفارزاده

پیش از واپسین پاک نویس...